گالری تصاویر آرشیو بانک صوت کتابخانه پرسش و پاسخ ارتباط با ما صفحه اصلی
 
اعتقادات اخلاق حکمت عرفان علمی اجتماعی تاریخ قرآن و تفسیر جنگ
کتابخانه > مباحث علمی و اجتماعی > نور ملکوت قرآن > نور ملكوت قرآن جلد 2
کتاب نورملكوت قرآن / جلد دوم / قسمت اول / قرآن حلال همه مشكلات است، چرا هر كسي توان فهم پاسخ‌هاي قرآن را ندارد، علوم كلي، جامعيت قرآن، اقسام آيات قرآن، تحدّي قرآن

أعوذُ بِاللَهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجيم

بِسْـمِ اللَهِ الـرَّحْمَنِ الـرَّحيم

وَ لَعْنَةُ اللَهِ عَلَي أعْدآئِهِمْ أجْمَعينَ مِنَ اﻵنَ إلَي قِيامِ يَوْمِ الدِّينِ

وَ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إلاّ بِاللَهِ الْعَليِّ الْعَظيم

‌ قالَ اللهُ الحَكيمُ في كِتابِهِ الكَريم:

وَ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَـٰبَ تِبْيَـ‌'نًا لِّكُلِّ شَيْءٍ وَ هُدًي وَ رَحْمَةً وَ بُشْرَي لِلْمُسْلِمِينَ.[1]

«ما اين كتاب را (قرآن را) بر تو بتدريج فرو فرستاديم، كه روشن كنندۀ همه چيز است؛ و هدايت است و رحمت و بشارت براي مسلمانان.»

و نيمۀ قبل از آن، اين است:

وَ يَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِم مِّنْ أَنفُسِهِمْ وَ جِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَي هَـؤُﻵءِ.

«و در روزي كه ما از هر امّتي، گواه و شاهدي را از ميان خود آنها بر ميانگيزيم كه بر آن امّت شهادت دهند؛ و تو را (اي پيامبر) گواه و شاهد بر آن گواهان ميآوريم!»

 

چگونه قرآن واضح كنندۀ هر پنهان ، و حلاّل هر مشكل است؟

از ذيل اين آيۀ مباركه استفاده ميشود كه: قرآن مجيد، روشن كننده و واضح سازندۀ هر چيزي است؛ و بطور اطلاق هدايت و رحمت و بشارت است


صفحه 4

براي تسليم شدگان بحقّ كه اسلام را دين و آئين خود گرفتند، و به نبوّت رسولاكرم صلّي الله عليه وآله وسلّم كه بر فراز تمام انبياي سلف، و شاهد و حاضرِ ناظر بر جميع آنهاست، و بدين كتاب آسماني قرآن ايمان آوردند.

در اين باره، احاديثي از ائمّۀ طاهرين سلامُ الله علَيهم أجمعين وارد است كه اين مطلب را مشروح ميسازد.

محمّد بن يعقوب كُلَينيّ با إسناد خود از مُرازم، از حضرت صادق عليهالسّلام روايت ميكند كه:

قَالَ: إنَّ اللَهَ تَعَالَي أَنْزَلَ فِي الْقُرْءَانِ تِبْيَانَ كُلِّ شَيْءٍ، حَتَّي وَ اللَهِ مَا تَرَكَ اللَهُ شَيْئًا يَحْتَاجُ إلَيْهِ الْعِبَادُ؛ حَتَّي لَا يَسْتَطِيعَ عَبْدٌ يَقُولُ: لَوْ كَانَ هَذَا أُنْزِلَ فِي الْقُرْءَانِ، إلَّا وَ قَدْ أَنْزَلَهُ اللَهُ فِيهِ. [2]

«آنحضرت گفتند: خداوند تعالي در قرآن، واضح كنندۀ هر چيزي را نازل نموده است، تا بجائيكه قسم به خداوند، خداوند هيچ چيزي را كه بندگانش بدان نياز دارند فروگذار ننموده است، مگر آنكه آنرا در قرآن فرو فرستاده است. بطوريكه بندهاي نتواند بگويد: ايكاش اين مطلب در قرآن نازل شده بود، مگر آنكه آنرا در قرآن فرو فرستاده است.»

و همچنين كليني، با إسناد خود از عَمرو بن قَيس روايت ميكند از حضرت باقر عليه السّلام كه: قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ: إنَّ اللَهَ تَعَالَي لَمْ يَدَعْ شَيْئًا يَحْتَاجُ إلَيْهِ الامَّةُ إلَّا أَنْزَلَهُ فِي كِتَابِهِ، وَ بَيَّنَهُ لِرَسُولِهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ. وَ جَعَلَ لِكُلِّ شَيْءٍ حَدًّا، وَ جَعَلَ عَلَيْهِ دَلِيلاً يَدُلُّ عَلَيْهِ؛ وَ جَعَلَ عَلَي مَنْ تَعَدَّي ذَلِكَ الْحَدَّ حَدًّا.[3]

«عمرو بن قيس گويد: از آنحضرت شنيدم كه ميگفت: خداوند هيچ


صفحه 5

چيزي را كه امّت بدان نيازمند باشند فروگذار نكرده است، مگر آنكه آنرا در كتابش نازل نموده، و براي پيغمبرش عليه السّلام بيان كرده است.

و براي هر چيزي، حدّ و اندازهاي مقدّر فرموده است؛ و براي آن اندازه و حدّ، دليلي قرار داده است كه بدان حدّ رهنمائي كند؛ و براي هر كسي كه از آن حدّ و اندازه تجاوز كند نيز قانون و حدّي مقرّر فرموده است.»

و نيز كليني با إسناد خود از مُعَلَّي بن خُنَيس روايت ميكند كه او گفت: حضرت صادق عليه السّلام گفتند: مَا مِنْ أَمْرٍ يَخْتَلِفُ فِيهِ اثْنَانِ إلَّا وَ لَهُ أَصْلٌ فِي كِتَابِ اللَهِ؛ وَلَكِنْ لَا تَبْلُغُهُ عُقُولُ الرِّجَالِ. [4]

«هيچ امري نيست كه مورد گفتگو و اختلاف دو تن باشد، مگر اينكه اصل آن در كتاب خدا موجود است؛ وليكن عقلهاي مردمان بدان پايه نميرسد.»

 

نقل مرحوم فيض كلامي را از بعضي از اهل معرفت در اينكه قرآن تِبيان هر چيز است

جامع جميع علوم نقليّه و عقليّه، مرحوم ملاّ محسن فيض كاشاني رضوان الله عليه، در مقدّمۀ سابعه از تفسير شريف خود كه بنام « صافي » است، مطلبي را راجع به آنكه قرآن تبيان كلّ شيء است، از بعضي از اهل معرفت نقل ميكند كه بسيار لطيف و دقيق و با واقعيّت است؛ و ما خلاصۀ آنرا در اينجا ذكر ميكنيم:

علم به اشياء براي مردم از دو راه ممكن است پيدا شود:

اوّل: از راه مدارك حسّيّه، يعني حواسّي كه در انسان موجود است؛ مانند شنيدن خبري و ديدن چيزي و شهادت دادن كسي، و از اجتهاد و از تجربه و امثال اينها.

اين علم، جزئي است و محدود، بواسطۀ محدوديّت و جزئي بودن معلومش.


صفحه 6

و چون معلوم آن جزئي است و محدود و متغيّر، البتّه اين علم نيز داراي ثبات نبوده و متغيّر و دستخوش فنا و فساد خواهد بود. زيرا كه اين علم تعلّق دارد به موجودي در زمان وجود آن موجود. و معلوم است كه قبل از وجود آن موجود، علم ديگري بوده؛ و بعد از فنا و زوال آن موجود، علم سوّمي پيدا ميشود.

بنابراين، اينگونه از علوم كه غالب علوم بشري را تشكيل ميدهد، متغيّر و فاسد و محصور خواهد بود.

دوّم: از راه علم به اسباب و علل و غايات اشياء حاصل شود. و اين از راه مدارك حسّيّه نيست، بلكه علم كلّي و بسيط و عقلي است. چون اسباب كلّيّه و غايات عامّۀ اشياء، غير محصور و غير محدود است.

زيرا كه هر سبب، سببي ديگر دارد؛ و آن سبب، سبب ثالثي؛ تا اينكه برسد به مبدأ المبادي و مسبّب الاسباب. اين علم را شخصي ميتواند حائز گردد كه علم به اصول تسبيبات و مبدأ اسباب داشته باشد.

اين علم، كلّي و غير قابل تغيير و زوال است. و اختصاص به افرادي دارد كه علم به ذات مقدّس واجب الوجود و صفات جماليّه و حُجُب جلاليّه و كيفيّت عمل و مأموريّت ملئكۀ مقرّبين كه مدبِّرين عالم و مسخَّرين به تسخير ارادۀ الهيّه براي أغراض كلّيّۀ عالم هستند، پيدا نموده باشند؛ و كيفيّت تقدير و نزول صور را از عالم معني و فضاي تجرّد و احاطه و بساطت ملكوتيّه، دريافته باشند.

و بنابراين، سلسلۀ علل و معلولات، و اسباب و مسبّبات، و كيفيّت نزول امر خدا در حجابها و شبكه‌هاي عالم تقدير، برايشان روشن؛ و روابط موجودات اين عالم با يكديگر براي آنها معلوم است.

علم آنها احاطه به امور جزئيّه دارد. و به احوال اين امور و آثار و لواحق


صفحه 7

مترتّبۀ بر آنها، علم ثابت و دائمي و خالي از تغيير و تبديل را دارا ميباشند. در اينصورت از كلّيّات به جزئيّات، و از علل به معلولات، و از ملكوت اشياء به جنبه‌هاي مُلكي راه پيدا ميكنند؛ و از بسائط به مركبّات پي ميبرند.

از انسان و حالات او، از ملك و ملكوت او؛ يعني از طبيعت و نفس و روح او خبر دارند. و همچنين از آنچه موجب رشد و ارتقاء اوست به عالم قدس و حرم إلهي و مقام طهارت مطلقه، مطّلع ميباشند.

همچنانكه از آنچه موجب كثافت و تيرگي نفس و رذالت و دنائت آنست، و از اسباب شقاوت و آنچه ايجاب سقوط او را به أظلَم العوالم مينمايد كه همان سطح بهيميّت است؛ اطّلاع و علم كلّي ثابت دارند.

پس تمام امور جزئيّه را از آينۀ آن نفس كلّي ميبينند. و به تمام موجودات محدوده و متغيّره، از جنبۀ كلّيّت و ثَبات مينگرند؛ و تدريج زمان و تغيير موجودات زمانيّۀ متغيّره را در عالم ثبات مشاهده ميكنند.

اين علم مانند علم خدا و انبياي عظام و اوصياي گرام و اولياي ذَويالمجد و ملئكۀ مقرّبين است، كه به تمام موجودات گذشته و آينده و كائنه، علم حتمي ضروري فعلي دارند؛ كه به تجدّد حوادث و تكثّر موجودات، لباس كثرت در بر نميكند. بسيط و مجرّد و كلّي و محيط است. و هميشه به كِسْوت نور و تجرّد و وحدت، مخلّع و بر قامت كلّيّت آراسته و پيراسته است.

كسيكه به علوم كلّيّه راه يابد معناي تبيانِ قرآن لِكُلِّ شَيْءٍ را ميفهمد

كسي كه اين علم را حائز گردد، معناي قول خداوند تبارك و تعالي را خوب ادراك ميكند كه در قرآن مجيد ميفرمايد:

وَ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَـبَ تِبْيَـنًا لِّكُلِّ شَيْءٍ.

«و ما اي پيامبر! اين قرآن را به تدريج به سوي تو نازل كرديم كه آشكار كننده و ظاهر سازندۀ هر چيز بوده باشد.»

در اينصورت آدمي خوب ميفهمد كه قرآن كتابي است كه علومش كلّي


صفحه 8

است؛ و با تغيير زمان و مكان و تجدّد حوادث، متغيّر نميگردد و زوال نميپذيرد، و با پيدايش مرامها و مسلكها و به وجود آمدن تمدّن هاي متنوّع ابداً تغيير نمييابد. آنوقت با وجدان خود تصديق حقيقي ميكند كه هيچ امري نيست الاّ آنكه در قرآن كريم از همان جنبۀ كلّيّت و ثبات به آن نظر شده است، و در تحت حكم و قانون عامّي بيان گرديده است.

اگر آن امر بخصوصه در قرآن مجيد مذكور نباشد، به مقوّمات و اسباب و مبادي و غايات آن مسلّماً ذكر گرديده است.

به اين درجه از فهم قرآن، افراد خاصّي پي ميبرند. و عجائب و اسرار و دقائق و احكام مترتّبۀ بر حوادث را افرادي در مييابند كه علم آنها از محسوسات گذشته، و به علوم كلّيّۀ حتميّۀ أبديّه رسيده باشند.

سبب عجز همگان از آوردن مثل قرآن، كلّيّت معاني و علوم آنست

در روايت معلَّي بن خُنَيس كه اخيراً ذكر شد:

مَا مِنْ أَمْرٍ يَخْتَلِفُ فِيهِ اثْنَانِ، إلَّا وَ لَهُ أَصْلٌ فِي كِتَابِ اللَهِ؛ وَلَكِنْ لَاتَبْلُغُهُ عُقُولُ الرِّجَالِ.

اين حقيقت بطور وضوح، مشهود است كه: اوّلاً اصل و كلّيّت هر امر در قرآن است. ثانياً علّت عدم بلوغ عقول رجال، نرسيدن به آن علم كلّي است؛ و امّا اولياي خاصّ و مقرّبان درگاه حضرت قدس از اين حقيقت آگاهي دارند ـ[5] انتهَي محصّل كلام آن بزرگوار، با شرح و توضيحي كه ما بر آن افزوديم.

روي اين اصل، اگر تمام افراد بشر و تمام افراد جنّ بلكه تمام ممكنات كه شعورشان حسّي است، بخواهند مانند قرآن كتابي را بياورند نميتوانند.


صفحه 9

قُل لَّئنِ اجْتَمَعَتِ الإنسُ وَ الْجِنُّ عَلَي' أَن يَأْتُوا بِمِثْلِ هَـذَا الْقُرْءَانِ لَايَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا. [6]

«بگو اي پيغمبر! اگر جنّ و إنس با هم مجتمع گردند و بخواهند مثل اين قرآن را بياورند، نميتوانند؛ گرچه پشت به پشت هم دهند و در اينكار ظهير و ياور يكديگر باشند.»

از بيانيكه اخيراً نموديم، سرّ اين معني خوب واضح ميشود كه: چرا جنّ و انس گر چه همه با هم جمع شوند، از آوردن مانند قرآن عاجزند و تشريك مساعي آنها كاري را از پيش نميبرد؟

 

تَحدّي قرآن به نزول مانند قرآن، و يا ده سوره و يا يك سوره مثل قرآن

علّت آنستكه: علم قرآن كلّي است. و تمام جنّ و انس كه در كلاس كلّيّت وارد نشده و آن مرحله را نپيموده‌اند، از فهم معاني كلّيّه عاجز ميباشند؛ بنابراين راهي به فهم معاني كلّيّه ندارند.

نه يك قرآن تمام، بلكه ده سوره همانند سوره‌هاي آنرا نيز نميتوانند بياورند.

أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَيهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِّثْلِهِ مُفْتَرَيَـتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُم مِّن دُونِ اللَهِ إِن كُنتُمْ صَـدِقِينَ.

فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَنـَّمَآ أُنزِلَ بِعِلْمِ اللَهِ وَ أَن لآ إِلَـهَ إِلَّا هُوَ فَهَلْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ.[7]

«بلكه اين مشركان و منكران قرآن ميگويند: محمّد اين قرآن را از نزد خود ساخته و پرداخته، و به خدا نسبت داده است. بگو اي پيغمبر! شما هم ده سوره مانند اين سوره‌هاي ساختگي و پرداختگي او بياوريد! و از خدا گذشته،


صفحه 10

هر كس را كه در عالم وجود سراغ داريد و در قدرت و استطاعت شما هست، در آوردن اين ده سوره به كمك طلبيد و از نيروي او بهره گيري كنيد؛ اگر در اين گفتارتان راست ميگوئيد!

پس اگر پاسخ شما را ندادند، و از آوردن ده سوره فرو ماندند (با وجود اعانت ما سواي خدا در اين كار) بدانيد كه: اين قرآن به علم خدا فرو آمده است؛ و اينكه هيچ معبودي جز ذات اقدس او نيست! بنابراين، با وجود اين پيشنهاد و عجز شما از انجام آن، باز هم شما در راه انكار گام مينهيد؟ يا سر تسليم و اطاعت فرود ميآوريد؟ (و به دين مقدّس اسلام و كتاب آسماني آن قرآن، اقرار و اعتراف مينمائيد؟!)»

نه ده سوره، بلكه يك سوره همانند سوره‌هاي قرآن را نيز نميتوانيد بياوريد!

وَ إِن كُنتُمْ فِي رَيْبٍ مِّمَّا نَزَّلْنَا عَلَي عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِّن مِّثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَآءَكُم مِّن دُونِ اللَهِ إِن كُنتُمْ صَـدِقِينَ.

فَإِن لَّمْ تَفْعَلُوا وَ لَن تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَـفِرِينَ. [8]

«و اگر شما در آنچه ما بر بندۀ خودمان محمّد به تدريج نازل نموده ايم در شكّ و ترديد هستيد، يك سوره به مثل آن بياوريد! و غير از خدا آنچه گواه و شاهد در اين امر مييابيد آنها را بخوانيد و دعوت كنيد؛ اگر شما مردماني هستيد كه راست ميگوئيد!؟

پس اگر اين كار را نكرديد؛ و هيچگاه هم نميتوانيد بكنيد! بنابراين از آتشي كه آتشگيرانۀ آن مردم منكر و معاند ميباشند، و ديگر سنگ خارا، كه


صفحه 11

خداوند براي كافران تهيّه و آماده نموده است؛ بپرهيزيد!»

و همچنين در سورۀ يونس، پس از آنكه در مقام تعجيز، تمام افراد بشر را به آوردن مانند سوره‌ای دعوت ميكند و صريحاً ميگويد: جز خدا از هركس ميخواهيد ياري بجوئيد و در اين امر استنصار نمائيد، نخواهيد توانست؛ علّت تكذيب كفّار و متمرّدين را بيان ميكند كه آن عدم اطّلاع بر حقائق قرآن است، و پي نبردن به سرّ مطلب.

فقط اولياء إلهي از حقائق و تأويل قرآن مطّلع ميباشند

سرّ مطلب آنستكه كلام خدا را جز خدا كسي نميتواند بفهمد. و غير از اولياي مقرّبين كه در ذات اقدس وي فاني شده‌اند، بهيچوجه نميتواند كسي ادراك كند. و طائر بلند پرواز فكر و انديشۀ مفكّران و انديشمندان و عالمان جهان كه هنوز از علوم تجربي نگذشته‌اند و در قفس حسّ و طبيعت محبوسند بدان ذروۀ عالي دست ندارد.

فقط اولياء و مقرّبان حريم الهي هستند كه چون هستي آنها به هستي حضرت حقّ پيوسته و علومشان در علم ذات احدي فاني شده است، از حقائق و تأويل قرآن مطّلع ميباشند.

وَ مَا كَانَ هَـذَا الْقُرْءَانُ أَن يُفْتَرَی مِن دُونِ اللَهِ وَلَـكِن تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَ تَفْصِيلَ الْكِتَـبِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِن رَّبِّ الْعَـلَمِينَ.

أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَيهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِّثْلِهِ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُم مِّن دُونِ اللَهِ إِن كُنتُمْ صَـدِقِينَ.

بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ و كَذَ'لِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَـقِبَةُ الظَّـلِمِينَ. [9]

«موجوديّت اين قرآن، اينطور نيست كه ساختگي باشد و بطور افتراء


صفحه 12

بخدا نسبت داده شده باشد؛ وليكن گفتار خداوند است كه مصدّق تمام علومي است كه در نزد اوست، از كتب پيامبران پيشين؛ و تفصيل و شرح كتاب كلّي الهي است كه شكّي در آن نيست كه از ناحيۀ پروردگار جهانيان است.

بلكه ميگويند: محمّد اين قرآن را پرداخته و بخدا منتسب داشته است. بگو اي پيغمبر! شما هم يك سوره همانند آن بياوريد، و هر كس را هم كه در توان خود داريد، براي اين امر ـ غير از خدا ـ دعوت كنيد و بخوانيد؛ اگر شما راست ميگوئيد!

منكران قرآن، يا با وصول به علوم كلّيّه و يا با رفتن از دنيا قرآن را درمييابند

ولي حقيقت مطلب آنستكه اين منكران و جاحدان و معاندان قرآن، چيزي را كه پايۀ دانش آنها بدان نرسيده و احاطه بر فهم و معناي آن نكرده‌اند و حقيقت اين ظاهر براي آنان مكشوف نيفتاده است را تكذيب مينمايند. و برهمين منوال و طريقه بوده است تكذيب كساني كه پيش از اينها آمده‌اند و پيامبرانشان را تكذيب كرده‌اند. پس اي پيامبر ببين و بنگر كه پايان كار ستمگران به كجا خواهد انجاميد!»

بنابراين هنگامي اين متمرّدين ميفهمند كه اين قرآن كلام خداست كه تأويلش به آنها برسد، و آن وقتي است كه از علوم حسّ عبور نموده و ادراك كلّيّات را بنمايند. [10]


صفحه 13

و چون در اين دنيا خود را حاضر براي تلقّي اين معني ننمودند، لذا با ارتحال از دنيا و نسيان علوم مادّي ميفهمند كه آيات قرآن همگي حقّ بوده و كلّيّت داشته است. امّا فهم در آنحال، دردي را از ايشان دوا نميكند.

اين گفتار، گفتار خود رسول خدا كه از روي هواي نفس تهيّه كرده باشد و بدان تنطّق نموده باشد نيست. اين وحي آسماني است كه پيك الهي جبرائيلِ صاحب قوّت و شوكت از خداوند، به او وحي نموده است.

وَ مَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَي * إنْ هُوَ إلَّا وَحْيٌ يُوحَي * عَلَّمَهُ و شَدِيدُ الْقُوَي.[11]

«و پيغمبر از روي ميل و ارادۀ خود سخن نميگويد؛ اين قرآن نيست مگر وحي نازل شدۀ به سوي وي، كه جبرائيل امين كه داراي قدرت و قوّت ملكوتي الهي است به وحي الهي او را تعليم نموده است.»

فلا أُقْسِمُ بِمَا تُبْصِرُونَ * وَ مَا لَا تُبْصِرُونَ * إِنَّهُو لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ* وَ مَا هُوَ بِقَوْلِ شَاعِرٍ قَلِيلاً مَّا تُؤْمِنُونَ * وَ لَا بِقَولِ كَاهِنٍ قَلِيلاً مَّا تَذَكَّرُونَ * تَنزِيلٌ مِّن رَّبِّ الْعَـلَمِينَ * وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الاقَاوِيلِ * لَاخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ * ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ * فَمَا مِنكُم مِّنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَـجِزِينَ * وَإِنَّهُو لَتَذْكِرَةٌ لِّلْمُتَّقِينَ * وَ إِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنكُم مُّكَذِّبِينَ * وَ إِنَّهُو لَحَسْرَةٌ عَلَي الْكَـفِرِينَ * وَ إِنـَّهُو لَحَقُّ الْيَقِينِ * فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ. [12]

«پس سوگند اكيد ياد ميكنم به آنچه را كه شما ميبينيد، و آنچه را كه شما نميبينيد؛ كه اين آيات نازلۀ قرآنيّه، گفتار فرستاده‌ای است بزرگوار و گرامي (كه از جانب خداوند، بصورت وحي بر پيغمبر فرا ميخواند). و آن گفتار شاعري نيست. و بسيار كم است ايماني كه شما بدين مطلب ميآوريد! و گفتار كاهن و غيب گوئي كه با جنّيان و نفوس خبيثه مرتبط باشد نيست. و بسيار كم است تذكّر و توجّهي كه شما بدين حقيقت داريد. اين قرآن از جانب پروردگار و خالق جهانيان فرو فرستاده شده است.


صفحه 14

و اگر اين رسول ما محمّد از نزد خودش بعضي از گفتارها را بسازد و بپردازد، و سپس به ما نسبت دهد؛ ما وي را با دست قدرت و قهر خودمان درميگيريم، و پس از آن البتّه رگ قلب او را كه حياتش بدان بسته است ميبُريم. و در اين صورت هيچيك از شما چنان نيروئي را ندارد كه بتواند مانع از اين كار شود و ميان ما و ميان اين عمل حاجز و مانع گردد.

و تحقيقاً اين قرآن كتاب تذكره و يادآوري است براي پرهيزكاران و متّقيان. و ما تحقيقاً نيز ميدانيم كه در ميان شما بعضي هستند كه اين گفتار را تكذيب مينمايند. و تحقيقاً اين قرآن براي كافران و منكراني كه در اثر كفر و انكار آنرا نپذيرفتند و از علوم آن بهرمند نگشته‌اند موجب حسرت است. و تحقيقاً اين قرآن حقّي است يقيني كه هيچ شائبۀ عدم حقّانيّت و عدم يقين در آن نيست. و بنابراين، به اسم پروردگارت كه عظيم است، تسبيح گوي و او را به تقديس و تنزيه ياد كن!»

آيات دالّه بر آنكه قرآن از جانب خداوند است

و از جملۀ آيات دالّه بر آنكه قرآن از جانب خداوند است، آياتيست كه به پيغمبرش سخت ميگيرد، و شديداً او را مورد بازپرسي و مؤاخذه قرار ميدهد كه براي خوانندۀ آن شبهه‌ای نميماند در اينكه پيامبر، بنده و عبد رِقّ او و تحت اطاعت و تسليم امر و نهي اوست؛ و او از مقام خود آيات را ميفرستد، و اين مأمور بايد طبق مأموريّت خود بجاي آورد. و در صورت تخلّف و بر فرض مختصر تمرّدي، محكوم عذاب اكيد و نقمت شديد اوست. مانند همين آياتي كه اخيراً ذكر شد: وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الاقَاوِيلِ ـ تا آخر آيات.

و مانند آيۀ مباركة:

وَ إِن كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَآ إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنَا غَيْرَهُ وَ إِذًا


صفحه 15

لَّاتَّخَذُوكَ خَلِيلاً.

وَ لَوْﻵ أَن ثَبَّتْنَـٰكَ لَقَدْ كِدتَّ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْـًا قَلِيلاً.

إِذًا لَّاذَقْنَـكَ ضِعْفَ الْحَيَـوةِ وَ ضِعْفَ الْمَمَاتِ ثُمَّ لَا تَجدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا. [13]

«و حقّاً نزديك بود مشركان تو را متزلزل گردانند و منصرف كنند از آنچه را كه ما به سوي تو وحي فرستاده ايم، تا آنكه غير از آن وحي را به ما افتراء ببندي و نسبت دهي! و در آنصورت تو را دوست خود ميداشتند.

و اگر هر آينه ما تو را ثابت و استوار ننموده بوديم، حقّاً نزديك بود كه به مقدار كمي بدانها اعتماد كني!

در آنصورت ما دو برابر عذابي را كه به سائر مجرمين در دنيا ميچشانيم به تو ميچشانديم، و همچنين دو برابر عذابي را كه به آنان پس از مرگ ميچشانيم به تو ميچشانديم؛ و پس از اين ديگر تو براي خود يار و نصرت كننده‌ای را عليه ما و براي رفع عذاب ما نمي يافتي!»

علاّمه آية الله طباطبائي قدّس اللهُ سرَّه در تفسير آورده‌اند كه: ) مراد از الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ قرآن است؛ از جهت اشتمال آن بر توحيد و نفي شرك، و سيرۀ صالحه. و براي تأييد اين مطلب در بعضي از اسباب نزول وارد است كه: مشركين از رسول اكرم صلّي الله عليه وآله وسلّم خواستند كه اوّلاً نام خدايان آنها را به زشتي بر زبان نياورد، و ثانياً بندگان و غلامان آنها را كه اسلام گزيده بودند از خود دور گرداند؛ و در نتيجه آنها حاضر شده بودند كه با پيامبر مجالست كنند، و كلام وي را بشنوند؛ كه اين آيات فرود آمد.

و معني اين ميشود كه: مشركين نزديك بود تو را بلغزانند، و از آنچه را


صفحه 16

كه ما به تو وحي كرده ايم برگردانند؛ تا در سيره و عملت بخلاف آنچه را كه برطبق وحي عمل مينموده‌ای رفتار كني. و در اينصورت در اين كارت افتراء بر ما بسته بودي؛ زيرا كه عملت را انتساب به ما ميدادي! و در نتيجه ايشان تو را دوست خود ميداشتند!

و مراد از تثبيت، عصمت خداوندي است. يعني اگر ما تو را به عصمت خود حفظ نمينموديم، نزديك بود كه مقدار كمي بديشان ركون كني. ليكن ما تو را ثابت نموديم و در نتيجه به مقدار مختصري هم ميل به آنها ننمودي! تا چه برسد به ركون و اعتماد و اجابت درخواست آنها. و عليهذا رسول خدا صلّيالله عليه وآله وسلّم نه اجابت درخواستشان را كرد، و نه بمقدار كمي به آنها نزديك شد، و نه نزديك بود كه ميل بدانها نمايد. ([14]

و مانند آيۀ مباركة:

وَلَئِن شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ ثُمَّ لَاتَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنَا وَكِيلاً. [15]

«و حقّاً اگر ما ميخواستيم، اي پيغمبر! آنچه به سوي تو وحي فرستاده بوديم، همهاش را ميبرديم (و چيزي براي تو بجاي نميگذاشتيم). و در آنصورت تو هيچ يار و ياوري را براي خودت در دفع ما از اين بردن وحي پيدا نميكردي!»

و مانند آية:

فَلِذَ'لِكَ فَادْعُ وَ اسْتَقِمْ كَمَآ أُمِرْتَ وَ لَا تَتَّبِعْ أَهْوَآءَهُمْ وَ قُلْ ءَامَنتُ بِمَا أَنْزَلَ اللَهُ مِن كِتَـٰبٍ وَ أُمِرْتُ لاِعْدِلَ بَيْنَكُمُ اللَهُ رَبُّنَا وَ رَبُّكُمْ لَنَآ أَعْمَـٰلُنَا وَ لَكُمْ أَعْمَـٰلُكُمْ لَا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمُ اللَهُ يَجْمَعُ بَيْنَنَا وَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ. [16]


صفحه 17

«پس بدين سبب تو اي پيغمبر! به راه خدايت مردم را بخوان! و در اين امر همانطور كه مأمور هستي پايداري كن! و از آراء و افكار توخالي آنان پيروي مكن! و بگو: من ايمان آوردهام به كتابي كه خدا نازل نموده است. و نيز من مأمورم تا در ميان شما به عدل و داد رفتار كنم! خداست كه پروردگار ما و پروردگار شماست! براي ماست آنچه را كه ما بجا ميآوريم؛ و براي شماست آنچه را كه شما بجا ميآوريد. در اينصورت هيچ محاجّه و گفتگوئي ميان ما و شما باقي نميماند. خداوند ميان ما و شما را با هم مجتمع ميكند؛ و به سوي اوست بازگشت!»

خطبۀ أميرالمؤمنين عليه السّلام در جامعيّت قرآن

أميرالمؤمنين عليه السّلام خطبه‌ای در «نهج البلاغة» راجع به عظمت و جاودانه بودن قرآن دارند؛ و چون ما در ابتداي جلد اوّل همين كتاب آنرا آورده ايم، لهذا اينك نيز لازم است كه ارجاع به آن دهيم. [17]

و نيز در «نهج البلاغة» آورده‌اند كه:

ثُمَّ اخْتَارَ سُبْحَانَهُ لِمُحَمَّدٍ صَلَّي اللَهُ عَلَيْهِ وَءَالِهِ لِقَآءَهُ. وَ رَضِيَ لَهُ مَا عِنْدَهُ. وَ أَكْرَمَهُ عَنْ دَارِ الدُّنْيَا. وَ رَغِبَ بِهِ عَنْ مُقَارَنَةِ الْبَلْوَي.

فَقَبَضَهُ اللَهُ إلَيْهِ كَرِيمًا صَلَّي اللَهُ عَلَيْهِ وَ ءَالِهِ. وَ خَلَّفَ فِيكُمْ مَا خَلَّفَتِ الانْبِيَآءُ فِي أُمَمِهَا؛ إذْ لَمْ يَتْرُكُوهُمْ هَمَلاً بِغَيْرِ طَرِيقٍ وَاضِحٍ، وَ لَا عَلَمٍ قَآئِمٍ.

كِتَابَ رَبِّكُمْ فِيكُمْ؛ مُبَيِّنًا حَلَالَهُ وَ حَرَامَهُ، وَ فَرَآئِضَهُ وَ فَضَآئِلَهُ، وَ نَاسِخَهُ وَ مَنْسُوخَهُ، وَ رُخَصَهُ وَ عَزَآئِمَهُ، وَ خَآصَّهُ وَ عَآمَّهُ، وَ عِبَرَهُ وَ أَمْثَالَهُ، وَ مُرْسَلَهُ وَ مَحْدُودَهُ، وَ مُحْكَمَهُ وَ مُتَشَابِهَهُ؛ مُفَسِّرًا مُجْمَلَهُ وَ مُبَيِّنًا غَوَامِضَهُ.

بَيْنَ مَأْخُوذِ مِيثَاقٍ فِي عِلْمِهِ؛ وَ مُوَسَّعٍ عَلَي الْعِبَادِ فِي جَهْلِهِ. وَ بَيْنَ


صفحه 18

مُثْبَتٍ فِي الْكِتَابِ فَرْضُهُ؛ وَ مَعْلُومٍ فِي السُّنَّةِ نَسْخُهُ. وَ وَاجِبٍ فِي السُّنَّةِ أَخْذُهُ؛ وَ مُرَخَّصٍ فِي الْكِتَابِ تَرْكُهُ.

وَ بَيْنَ وَاجِبٍ بِوَقْتِهِ، وَ زَآئِلٍ فِي مُسْتَقْبَلِهِ. وَ مُبَايَنٍ[18] بَيْنَ مَحَارِمِهِ؛ مِنْ كَبِيرٍ أَوْعَدَ عَلَيْهِ نِيرَانَهُ، أَوْ صَغِيرٍ أَرْصَدَ لَهُ غُفْرَانَهُ. وَ بَيْنَ مَقْبُولٍ فِي أَدْنَاهُ؛ مُوَسَّعٍ فِي أَقْصَاهُ. [19]


صفحه 19

«و سپس خداوند سبحانه براي محمّد صلّي الله عليه وآله، لقاي خودش را اختيار نمود. و آنچه را كه در نزد خود داشت (از نعمت هاي اُخروي، و پاداشهاي معنوي، و رضوان، و شفاعت امّت، و لواي حمد، و سيطرۀ بر أعراف، و اعطاء حوض كوثر، و ولايت تامّۀ كلّيّۀ مطلقه، و شهادت و گواهي بر اعمال و وظائف انبياء، و غير ذلك) براي وي پسنديد، و وي را گراميتر و رفيعتر از زندگاني پست دنياي دون قرار داد. و رغبت و ميل او را از گرايش به پيوستن و قرين شدن با محنتهاي مادّي و مشكلات حيواني، بگردانيد.

بنابراين او را كريمانه و بزرگوارانه به سوي خود برد، و جانش را قبض فرمود؛ كه درود خدا بر او و بر آل او باد.

و اين پيامبر گرامي در ميان شما باقي گذاشت چيزي را كه پيامبران در ميان امّتهاي خود باقي ميگذاشتند. زيرا كه انبياي پيشين، امّتهاي خود را بدون ارائۀ طريق واضح و علامت و نشانۀ منصوب، يله و رها وانميگذاردند.

آن چيزي را كه پيغمبر شما بجاي نهاد، كتاب پروردگار شماست در ميان شما. پيغمبر براي شما تمام جهات و خصوصيّات آنرا روشن و هويدا ساخت: حلال و حرامش را، واجبات و مستحبّاتش را، ناسخ و منسوخش را، مواردي را كه اجازه در تركش داده شده و موارد حتميّۀ لازم الإجراء و غير قابل تركش را، احكام خصوصي و احكام عموميش را، مطالبي را كه هشدار دهد و موجب عبرت گردد، و مثالهايش را، احكام باز و مطلق آنرا، و احكام محدود و مقيّداتش را، محكمات و متشابهاتش را؛ آنچه را كه بطور اجمال آمده بود تفسير نمود، و مطالب غامض و پيچيدهاش را گشود و روشن كرد.

انقسامهاي مختلف قرآن، در خطبۀ حضرت

آيات همگي بطور كلّي به دو دسته منقسم شدند: يكدسته براي فهميدن و دانستن آنها از مردم عهد و ميثاق گرفته شد، و علم بدانها واجب و لازم آمد؛ و دستۀ ديگر براي فهميدن آنها الزامي به عمل نيامد، و بندگان خدا در عدم علم


صفحه 20

به آنها در سعه هستند و گيري ندارند.

يكدسته وجوب و لزومش در كتاب خدا ثابت شد؛ وليكن در سنّت سَنِيّۀ محمّديّه نسخ آن آمد. و دستۀ ديگر در سنّت پيامبر گرفتنش واجب شد؛ وليكن در كتاب خدا تركش جائز آمد.

و يكدسته از احكام در وقتش واجب شد، وليكن پس از گذشت آن وقت وجوبش سپري شد.

و برخي از احكام در ميان جزا و پاداش ترك آن، اختلاف و تفاوتي شديد وجود داشت؛ كه يكدسته را گناه كبيره قرار داد كه بر انجامش جهنّم و آتش افروختۀ خدا را وعده داده است، و دستۀ ديگر را گناه صغيره كه غفران و آمرزش خداوند را مترصّد است و در انتظار مغفرت قرار دارد.

و برخي را چنان قرار داد كه كوچكترين و نزديكترين درجۀ آن قبول است؛ ولي تا آخرين و دورترين درجه و مرتبه، در تحت اختيار و ارادۀ بندگان خود گشايش و سعه دارد.»

انقسام قرآن به حرام و حلال، و فرائض و فضائل

أميرالمؤمنين عليه السّلام در اين خطبه، اقسام و انواع آيات قرآن را از جهات مختلف برشمرده‌اند:

حلال قرآن: مثل خوردن چيزهاي طيّب و پاكيزه، و نكاح با چهار زن به عقد دائم؛ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّـبَـٰتِ.[20] «اين پيامبر هر چيز پاك و پاكيزه، و غير آلوده و مضرّ را براي مردم حلال ميكند.»

وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَـمَي فَانكِحُوا مَا طَابَ لَكُم مِّنَ النِّسَآءِ مَثْنَي وَ ثُلَـٰثَ وَ رُبَـٰعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَ'حِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَـنُكُمْ.

[21]


صفحه 21

«و اگر ميترسيد كه نتوانيد در ميان يتيماني كه در خانه آورده و با آنها ازدواج نموده‌اید به عدالت رفتار كنيد، پس به نكاح خود درآوريد آن زناني را كه براي شما پاك و پاكيزه و دلنشين ميباشند؛ دوتا دوتا، و سهتا سهتا، و چهارتا چهارتا را. و اگر ميترسيد كه نتوانيد در ميان آنها به عدالت رفتار كنيد، در اينصورت بايد يك زن بگيريد، و يا با كنيزان خود آميزش نمائيد!»

حرام قرآن: مثل خوردن اشياء خبيث و مضرّ و پليد، و مثل زنا كردن؛ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَٰـئثَ.[22] «و اين پيامبر، چيزهاي پليد و آلوده و مضرّ را براي امّت حرام مينمايد.»

الزَّانِيَةُ وَ الزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَ'حِدٍ مِّنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَ لَا تَأْخُذْكُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَهِ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَهِ وَ الْيَوْمِ الاخِرِ وَ لْيَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَآئِفَةٌ مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ.[23]

«زني را كه زنا كرده است، و مردي را كه زنا كرده است، واجب است برشما كه هر كدام را علَيحده يكصد تازيانه بزنيد. و اگر ايمان بخدا و روز قيامت داريد بايد در اين كار إعمال رأفت و محبّت و رقّت قلب ننمائيد و اجراء حدّ را خوب انجام دهيد! و علاوه بايد جماعتي از مؤمنين حضور داشته باشند و تازيانه و اجراء حدّ در برابر ديدگان و در مرآي و منظر ايشان تحقّق پذيرد!»

فرائض قرآن: مثل نماز، و مثل زكوة؛ وَ أَقِيمُوا الصَّلَوةَ وَ ءَاتُوا الزَّكَوةَ وَ ارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ.[24] «و نماز را بپاي داريد، و زكوة را بپردازيد، و با ركوع كنندگان ركوع نمائيد!»


صفحه 22

فضائل قرآن: يعني مستحبّات و نوافل كه زياده از فرائض است، و موجب إعلاء درجۀ مؤمن ميشود؛ مثل نمازهاي نافله، و نماز شب؛ وَ مِنَ الَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِے نَافِلَةً لَّكَ عَسَي أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَّحْمُودًا. [25]

«و پاسي از شب را بطور تهجّد (خواب و بيداري) برخيز، و به نماز مشغول شو؛ كه اين براي تو فضل و موجب زيادي در مثوبت است. اميد است كه بدين عمل، خداوند مقام محمود را كه شفاعت كبري است براي تو مقرّر كند!»

ناسخ و منسوخ، و رُخصت و عزيمت قرآن

ناسخ قرآن: يعني آيهاي كه حكم ماقبلش را برداشته است و بجاي آن نشسته است؛ مثل حكم به كشتن مشركين، پس از آنكه امر به مدارا و صبر و تحمّل اذيّتها و مماشات با آنها بود. [26]

فَإِذَا انسَلَخَ الاشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِن تَابُوا وَ أَقَامُوا الصَّلَـوةَ وَ ءَاتَوُا الزَّكَـوةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ إِنَّ اللَهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ. [27]

«و چون ماههاي حرام (كه جنگ در آنها حرام است) به پايان رسيد، هرجا كه مشركين را يافتيد بكشيد! و آنها را بگيريد! و در محاصره قرار دهيد! و بر سر راه آنها در هر كمينگاهي بنشينيد! پس اگر توبه كردند، و نماز را بپاي داشتند، و زكوة را پرداختند، راهشان را باز كنيد و آزادشان بگذاريد؛ كه


صفحه 23

خداوند حقّاً آمرزنده و مهربان است.»

منسوخ قرآن: يعني آيهاي كه مدّت حكمش گذشته است؛ مثل حرمت بعضي از اقسام خوراك هائي را كه خداوند به پاداش طغيان و ستم طائفۀ يهود، بر آنها حرام نموده بود.

وَ عَلَي الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَ مِنَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَآ إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَآ أَوِ الْحَوَايَآ أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَ'لِكَ جَزَيْنَـٰهُم بِبَغْيِهِمْ وَ إِنَّا لَصَـدِقُونَ. [28]

«و بر جهودان حرام كرديم خوردن گوشت هر حيواني را كه داراي ناخن باشد (مانند پرندگان و غيره). و همچنين از گاو و گوسفند، پيه آنها را بر ايشان حرام كرديم؛ مگر پيهي كه بر پشتهايشان روئيده باشد، و يا پيهي كه به روده‌ها و يا با استخوانها آميخته باشد. اين جزائي است كه در اثر تعدّي و تجاوزشان، ما به آنها داديم. و ما حقّاً و حتماً در كارمان راست و صادق ميباشيم!»

رُخَص قرآن: يعني چيزهائي كه در ارتكاب آن اجازه داده شده است؛ مثل خوردن خون، و مردار، و حيواني را كه به نام غير خدا كشته‌اند، و غيرها كه در آيۀ 3، از سورۀ مائده حرمت آنها آمده است و در ذيل آيه ميگويد: فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإثْمٍ فَإِنَّ اللَهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ.

«پس كسيكه در عسرت گرسنگي، و اضطرار قحطي و نايابي، مجبور شود كه از اينها بخورد؛ در صورتيكه تعدّي و تجاوز نكند و به قدر رفع ضرورت اكتفا نمايد، براي او حلال است. و خداوند آمرزنده و مهربان است.»

عَزائم قرآن: يعني چيزهائي كه حتماً بايد بجاي آورده شود، و رخصت در ترك آن نيست؛ مثل:


صفحه 24

وَ لَا تَأكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَهِ عَلَيْهِ وَ إِنَّهُو لَفِسْقٌ. [29]

«و نبايد بخوريد از آن ذبيحه‌ای كه نام خدا در وقت كشتن بر آن برده نشده است؛ و اين كار گناه و عدول از ميزان به كجروي و انحراف، و فسق است.»

خاصّ و عامّ، و عِبَر وامثال قرآن

خاصّ قرآن: احكامي است كه بالخصوص براي شخصي معيّن است، همانند رسول خدا صلّي الله عليه وآله؛ مثل خطاب خدا به آنحضرت دربارۀ تحريم ما أحلَّ اللهُ لَه:

يَـأَيـُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَآ أَحَلَّ اللَهُ لَكَ تَبْتَغِي مَرْضَاتَ أَزْوَ'جِكَ وَاللَهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ. [30]

«اي پيغمبر! چرا حرام ميكني بر خودت، چيزي را كه خداوند براي تو حلال نموده است؟! تو به خاطر دلخواه و خوشايند زنهايت، اين كار را ميكني؟! و خداوند آمرزنده و مهربان است.»

عامّ قرآن: احكامي است كه اختصاص به شخص و يا طائفه‌ای ندارد؛ مثل وجوب عِدّۀ زنان، و حرمت ازدواج با آنها قبل از تمام شدن عدّه؛ مثل:

يَـأَيـُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَآءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ وَاتَّقُوا اللَهَ رَبَّكُمْ. [31]

«اي پيامبر! حكم عمومي همۀ شما مسلمانان اينستكه: چون زنهايتان را طلاق داديد، بايد پس از عدّۀ طلاق آنها را رها كنيد؛ و شمارش روزهاي عدّه را داشته باشيد! و تقواي خداوند را كه پروردگار شماست، داشته باشيد!»

عِبَر قرآن: يعني مطالبي كه در قرآن وارد شده است و موجب عبرت


صفحه 25

خواننده ميشود؛ مانند جريانهائي كه براي امّت هاي پيشين واقع شده است، و نزول عذاب بواسطۀ تمرّد و تجاوزشان از حقّ، و پيمودن راه ظلم و عدوان. و مانند قصّۀ اصحاب فيل و غيرها.

عبرت، از مادّۀ عبور است، به معناي منتقل شدن از جائي به جاي ديگر. و عبرت را بدينجهت عبرت گويند كه شخص ناظر و بيننده، نگاهش از آن منعطف شده و به نفس خود برميگردد؛ و پند ميگيرد.

مانند داستان فرعون را كه خداوند در سورۀ نازعات بيان ميكند. پس از آنكه حضرت موسي علَي نبيّنا وآله و عليه السّلام به امر خداوند به سوي او رفت و او را هدايت كرد، و بزرگترين آيه را به وي نشان داد، معذلك قبول نكرد و تكذيب نمود و عاصي شد، و مردم را جمع كرد و ندا در داد كه: أَنَا رَبُّكُمُ الاعْلَي؛ در اينجا خداوند او را با دست قدرت خود گرفت، و عذاب و نقمت دنيا و آخرت را به وي رسانيد.

فَأَخَذَهُ اللَهُ نَكَالَ الاخِرَةِ وَ الاولَي * إِنَّ فِي ذَ'لِكَ لَعِبْرَةً لِّمَن يَخْشَي.[32]

«پس در اينصورت، خداوند بجهت پاداش و نقمت و عذابي كه در دنيا و آخرت به وي رساند، او را گرفت (و در رود نيل خود و سپاهيانش را غرق ساخت). و تحقيقاً در اين مطلب و اين سرگذشت، عبرت است براي آن كس كه از خداي خود بترسد.»

أمثال قرآن: عبارت است از مثال هائي را كه ميزند براي آنكه از روي مثال، مردم حقّ را در مورد مُمَثَّل دريابند؛ مثل:

ضَرَبَ اللَهُ مَثَلاً عَبْدًا مَّمْلُوكًا لَّا يَقْدِرُ عَلَي شَيْءٍ وَ مَن رَّزَقْنَـٰهُ مِنَّا


صفحه 26

رِزْقًا حَسَنًا فَهُوَ يُنفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَ جَهْرًا هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَايَعْلَمُونَ.

وَ ضَرَبَ اللَهُ مَثَلاً رَّجُلَيْنِ أَحَدُهُمَآ أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلَي شَيْءٍ وَ هُوَ كَلٌّ عَلَي مَوْلَـٰهُ أَيْنَمَا يُوَجِّههُّ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَ مَن يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ هُوَ عَلَي صِرَ'طٍ مُّسْتَقِيمٍ. [33]

«خداوند مثلي زده است: مَثل بندۀ مملوكي كه در تحت مِلكيّت مالكي است، و قادر بر انجام هيچ كاري از نزد خود نيست؛ و كسي كه مردي آزاد بوده و ما از جانب خود به وي روزي نيكو داده ايم، كه از روي اراده و اختيار خود، از آن روزيها در آشكارا و در پنهان انفاق ميكند. آيا اين دو نفر يكسان هستند؟! حمد و ستايش اختصاص به خدا دارد وليكن اكثريّت ايشان نميدانند. (مَثل بت و خدا، و مشرك و موحّد نيز از اين قبيل است.)

و خداوند مثلي زده است: مَثل دو مردي را كه يكي از آنها بندهاي است لال و گنگ كه بر هيچ كاري توانائي ندارد؛ و از هر جهت عاجز، و بار سنگين و بدون فائده براي آقا و صاحب خودش ميباشد. بطوريكه هر جائي كه مولايش وي را ميفرستد، بدون نتيجه و دست خالي بر ميگردد و خيري را با خود به همراه نميآورد. آيا او با مرد آزاد و توانائي كه به عدالت در ميان مردم فرمان ميدهد، و خودش نيز بر صراط مستقيم حركت دارد؛ ميشود يكسان بوده باشند.»

مُرسل و محدود، و محكم و متشابه و مجمل و مبيّن قرآن

مُرسَل قرآن: عبارت است از مطلق و بدون قيد؛ مثل آزاد كردن بنده، خواه مؤمن باشد و خواه كافر.

وَ الَّذِينَ يُظَـٰهِرُونَ مِن نِّسَآئِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِّن


صفحه 27

قَبْلِ أَن يَتَمَآسَّا ذَ'لِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَ اللَهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ. [34]

«و كسانيكه با زنهاي خود ظِهار كنند [35] و از گفتۀ خود برگشت نمايند، كفّارۀ گناهشان آنستكه پيش از آنكه با هم آميزش نمايند بايد يك بنده آزاد كنند. اين حكمي است براي موعظۀ شما كه ديگر گِرد چنين كاري نگرديد؛ و خداوند از آنچه شما انجام ميدهيد با خبر است!»

محدود قرآن: عبارت است از مقيَّد. يعني حكمي، با قيدي و حدّي آمده است. و استعمال محدود به جاي مقيّد در غايت فصاحت است. مثل آزاد كردن بندۀ مؤمن و عدم كفايت بندۀ كافر.

وَ مَن قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَـًا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ وَ دِيَةٌ مُّسَلَّمَةٌ إِلَي أَهْلِهِ.[36]

«و كسي كه مسلمان با ايماني را بكشد از روي خطا (نه از روي تعمّد) كفّارۀ وي آنستكه: يك بندۀ مؤمن در راه خدا آزاد كند، و يك ديۀ (پول خون) كامل به وارثان مقتول بپردازد.»

محكم قرآن: آياتي است كه دلالت آنها بر معنايشان صراحت دارد. مثل آيۀ شريفة:

قُلْ هُوَ اللَهُ أَحَدٌ. [37]


صفحه 28

«بگو: اوست خداوند يگانه.»

متشابه قرآن: آياتي است كه دلالتشان بر معناي حقيقي نياز به تأويل دارد. مثل آيۀ شريفة:

وُجُوهٌ يَوْمَئذٍ نَّاضِرَةٌ * إِلَي رَبِّهَا نَاظِرَةٌ. [38]

«چهره‌هائي در آن روز، با طراوت و بشّاش است؛ كه به سوي پروردگارشان نظر اندوخته‌اند.»

 

پاورقي


[1] - سورۀ نحل: 16، نيمۀ دوّم از آية:89.

[2] ـ تفسير «صافي» طبع افست، ج 1، ص 37، به نقل از «كافي»

[3] ـ همان مصدر.

[4] ـ تفسير «صافي» طبع افست، ج 1، ص 37، به نقل از «كافي»

[5] ـ تفسير «صافي» ج 1، ص 37 و 38، در ضمن مقدّمۀ هفتم از مقدّمات دوازدهگانهايكه در مقدّمۀ تفسير ذكر فرموده است؛ و الحقّ همگي آنها مفيد، و حاوي مطالب ذيقيمتي است.

[6] ـ آيۀ 88، از سورۀ 17: الإسرآء

[7] ـ آيۀ 13 و 14، از سورۀ 11: هود

[8] ـ آيات 23 و 24، از سورۀ 2: البقره

[9] ـ آيات 37 تا 39، از سورۀ 10: يونس

[10] ـ يعقوب بن إسحق كِنْدي فيلسوف معروف ميخواست بر ردّ قرآن كتابي بنويسد؛ حضرت امام حسن عسكري عليه السّلام به او پيغام فرستادند كه: آيا آنچه را كه تو در آن شبهه ميكني، احتمال ميدهي شايد مقصود قرآن چيز دگري باشد غير از آنچه تو فهميدهاي و غلط دانستهاي؟! و آنچه خدا خواسته است صحيح باشد؟ اين مرد حكيم شنيد و پسنديد، و تصديق كرد كه اينطور است. بنابراين از رأي خود منصرف شد.

[11] ـ آيات 3 تا 5، از سورۀ 53: النّجم

[12] ـ آيات 38 تا 52، از سورۀ 69: الحاقّه

[13] ـ آيات 73 تا 75، از سورۀ 17: الاسرآء

[14] ـ «الميزان في تفسير القرءَان» ج 13، ص 184

[15] ـ آيۀ 86، از سورۀ 17: الاسرآء

[16] ـ آيۀ 15، از سورۀ 42: الشّوري

[17] ـ «نور ملكوت قرآن» ج 1، بحث اوّل، ص 24 و 25

[18] ـ ابن أبي الحديد در شرح خود، از طبع دارالكتب العربيّة، ج 1، ص 122 كلمۀ مُبايَنٍ بَيْنَ مَحارِمِهِ را مرفوع خوانده است، و گفته است كه: واجب است كه مُبايَن به رفع خوانده شود نه به جرّ، زيرا كه نميتواند عطف بر ما قبلش بوده باشد. مگر نميبيني كه جميع آنچه قبل از آن آمده است، تقاضاي شيء و ضدّش را دارد، و يا شيء و نقيضش را. و أمّا قوله: وَ مُبايَنٍ بَيْنَ مَحارِمِهِ نه نقيض دارد و نه ضدّ. زيرا قرآن عزيز بر دو گونه نيست، يكي مباين بين محارمش باشد و ديگري غير مباين. و چون اين معني متصوّر نيست، واجب است مُبايَنٌ را مرفوع بخوانيم كه خبر مبتداي محذوف بوده باشد. ـ انتهي.

و مرحوم ملاّ فتح الله كاشاني در شرح خود، ص 41 (طبع سنگي) آنرا مجرور خوانده و با معني عطف تقرير كرده است. ولي شيخ محمّد عبده نيز با رفع خوانده، و خبر قرآن را محذوف گرفته است.

و اين حقير قرائت جرّ را مقدّم ميدارم. زيرا اوّلاً در صورت رفع، سياق عبارت بكلّي بهم ميخورد؛ و مطلبي جديد و غير مرتبط با جملات سابقه، ذهن را ميكوبد. و ثانياً ميتوان عبارت مِنْ كَبيرٍ أوْعَدَ عَلَيْهِ نيرانَهُ را با عبارت أوْ صَغيرٍ أرْصَدَ لَهُ غُفْرانَهُ دو معناي متضادّ دانست كه بيانگر معناي مباين باشند. و در اينصورت دو عِدل بجاي هم باقي بوده و اشكالي نه در صورت و نه در معني پيش نميآيد. و آنچه به نظر حقير ارجح است آنستكه: در عبارت وَ مُبايَنٍ بَيْنَ مَحارِمِهِ تحريف نسخي به عمل آمده است. و در اصل وَ بَيْنَ مُبايَنِ مَحارِمِهِ بوده است و كلمۀ بَيْن جاي خود را تغيير داده و بواسطۀ متأخّر شدن آن، اين ابهام پديدار شده است.

[19] ـ در ضمن خطبۀ اوّل از «نهج البلاغة»؛ و از طبع مصر (مطبعة عيسي البابي الحلبي) با تعليقۀ شيخ محمّد عبده: ج 1، ص 25 و 26

[20] ـ قسمتي از آيۀ 157، از سورۀ 7: الاعراف

[21] ـ صدر آيۀ 3، از سورۀ 4: النّسآء

[22] ـ قسمتي از آيۀ 157، از سورۀ 7: الاعراف

[23] ـ آيۀ 2، از سورۀ 24: النّور

[24] ـ آيۀ 43، از سورۀ 2: البقرة

[25] ـ آيۀ 79، از سورۀ 17: الإسرآء

[26] ـ مانند آيۀ 9 0 1، از سورۀ 2: البقرة: وَدَّ كَثِيرٌ مِّنْ أَهْلِ الْكِتَـبِ لَوْ يَرُدُّونَكُم مِّن بَعْدِ إِيمَـنِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِّنْ عِندِ أَنفُسِهِم مِّن بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا حَتَّي' يَأْتِيَ اللَهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَهَ عَلَي' كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ.* و مانند آيۀ 0 1 و 11، از سورۀ 73: المزّمّل: وَ اصْبِرْ عَلَي' مَا يَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِيلاً * وَ ذَرْنِي وَ الْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلِيلاً.

[27] ـ آيۀ 5، از سورۀ 9: التّوبة

[28] ـ آيۀ 146، از سورۀ 6: الانعام

[29] ـ صدر آيۀ 121، از سورۀ 6: الانعام

[30] ـ آيۀ 1، از سورۀ 66: التّحريم

[31] ـ صدر آيۀ 1، از سورۀ 65: الطّلاق

[32] ـ آيۀ 25 و 26، از سورۀ 79: النّازعات

[33] ـ آيۀ 75 و 76، از سورۀ 16: النّحل

[34] ـ آيۀ 3، از سورۀ 58: المجادلة

[35] ـ ظِهار يكي از أعمالي است كه أعراب جاهلي بجا ميآوردند؛ به زن خود با قصد انشاء جملهاي ميگفتند كه او را از مجامعت خود محروم، و به منزلۀ مادر خود قرار ميدادند: أنْتِ مِنّي كَظَهْرِ اُمّي. «نسبت تو با من، به مثابۀ نسبت مادر من است با من.» اسلام اين عمل را تحريم نمود. و براي مردي كه با زوجهاش چنين عبارتي بگويد، كفّاره معيّن كرد كه قبل از تماسّ و آميزش با زن، يك بنده آزاد كند.

[36] ـ قسمتي از آيۀ 92، از سورۀ 4: النّسآء

[37] ـ آيۀ 1، از سورۀ 112: الاخلاص

[38] ـ آيۀ 22 و 23، از سورۀ 75: القيامة

      
  
فهرست
  بحث چهارم: قرآن روشن كنندۀ همه چيز است، و قابل نسخ نيست.. و تفسير آية: وَ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِت
  چگونه قرآن واضح كنندۀ هر پنهان، و حلاّل هر مشكل است؟.
  نقل مرحوم فيض كلامي را از بعضي از اهل معرفت در اينكه قرآن تِبيان هر چيز است..
  كسيكه به علوم كلّيّه راه يابد معناي تبيانِ قرآن لِكُلِّ شَيْءٍ را ميفهمد.
  >> سبب عجز همگان از آوردن مثل قرآن، كلّيّت معاني و علوم آنست..
  تَحدّي قرآن به نزول مانند قرآن، و يا ده سوره و يا يك سوره مثل قرآن.
  فقط اولياء إلهي از حقائق و تأويل قرآن مطّلع ميباشند.
  منكران قرآن، يا با وصول به علوم كلّيّه و يا با رفتن از دنيا قرآن را درمييابند.
  آيات دالّه بر آنكه قرآن از جانب خداوند است..
  خطبۀ أميرالمؤمنين عليه السّلام در جامعيّت قرآن.
  انقسامهاي مختلف قرآن، در خطبۀ حضرت..
  انقسام قرآن به حرام و حلال، و فرائض و فضائل.
  ناسخ و منسوخ، و رُخصت و عزيمت قرآن.
  خاصّ و عامّ، و عِبَر وامثال قرآن.
  مُرسل و محدود، و محكم و متشابه و مجمل و مبيّن قرآن.
  مجمل و مبيّن قرآن.
  ثبوت در كتاب و نَسخ در سنّت، و ثبوت در سنّت و نسخ در كتاب..
  واجب موقّت، و معصيت كبيره و صغيره، در قرآن.
  معناي «مَقبولٌ في أدناه» و «مُوسَّعٌ في أقصاه» در قرآن.
  روايات وارده در اينكه: قرآن تبيان و روشنگر همه چيز است..
  امر قرآن در معالجۀ امراض مختفيۀ انسان، عجيب است..
  قرآن، آدمي را به آخرين درجه از مقام انسانيّت ميرساند.
  وَ إِنَّهُ لَكِتَـابٌ عَزِيزٌ * لَا يَأْتِيهِ الْبَـاطِلُ مِن بَيْنِ يَدَيْهِ وَ لَا مِنْ خَلْفِهِ
  معناي عزّت قرآن كه بهيچوجه منفعل نميشود و شكست ناپذير است..
  روايات واردۀ ديگر، در عظمت مقام قرآن.
  درجات و مراتب آيات قرآن، و منازل بهشت..
  عدد مجموع آيات قرآني (ت)
  كلّيّت قرآن موجب استدلال هر كسي به آن است؛ إنَّ الْقُرْءانَ حَمّالٌ ذُو وُجوهٍ.
  رسالت قرآن، انسان سازي است؛ نه حلّ مسائل علمي..
  استدلال بر حركت وضعي زمين با آونگ فوكو (ت)
  تصريح به مسائل علمي موجب تشويش مردم و بازماندن قرآن از أداء رسالت خود ميگردد
  تطبيق آيات قرآن بر علوم عصر، راه صحيحي نيست..
  تئوريها ثبات ندارند، و پيوسته محكوم تئوريهاي ديگرند.
  حكومت دو هزار سالۀ فرضيّۀ بطلميوس بر عقول منجّمين عالم.
  اختلاف نظر منجّمين در اصول علم هيئت، در قرون اخيره.
  تقدّم مسلمين در اكثر مسائل هيئت (ت)
  كشف قوّ? جاذبۀ زمين، قريب هزار سال قبل از نيوتون بوده است..
  ترجمۀ احوال ثابت بن قرّه (ت)
  معتقد بودن ثابت بن قُرّة به جاذبۀ زمين.
  إشكال علماء طبيعي بعد از نيوتون، بر عموميّت قانون جاذبۀ وي..
  إشكال اَينشتين بر عموميّت قوّۀ جاذبۀ نيوتون.
  اعتراف اينشتين بر عدم دليل تجربي و نظري بر غير متناهي بودن فضا
  معناي عرش و كرسيّ..
  استعمال اصطلاح «فضاي لايتناهي» از اسلام نيست..
  در تفسير آية: ذَ' لِكَ مَبْلَغُهُم مِنَ الْعِلْمِ.
  اعتراضهاي ملحدان و منكران از آنستكه از همه چيز معناي مادّي ميفهمند.
  در موقف قيامت براي مادّيّين مشهود ميشود كه قوانين طبيعت همگي حقّ بوده، و آن نسبت ثبات و أصالتي كه
  اختلاف آراء و نظريّه‌ها پايان ندارد
  اختلاف آراء فلاسفۀ مادّيـّين در حقيقت مادّه 84.
  از جمله مسائل مورد اختلاف و بحث، مسألۀ اصل نوع انسان است..
  قول به منتهي شدن انسان به آدم و حوّا، و هر يك از حيوانات به اصل خود (فيكسيسم)
  قول به منتهي شدن انسان و تمام انواع حيوانات به يك نوع واحد(تكامل، ترانسفورميسم)
  گفتار فرضيّۀ قائلين به تکامل؛ و عدم و جود حلقۀ مفقوده.
  قائلين به نظريّۀ ترانسفورميسم قبل از داروين.
  كووِيۀ فرانسوي (واضع علم تشريح تطبيقي) از مدافعين فيكسيسم بوده است..
  داروين، خود مسيحيِ متديّن و خداشناس بود؛ ولي نظريّۀ او مستمسك مادّيّين شد.
  مختصري از ترجمۀ احوال مرحوم آية الله شيخ محمّد جواد بلاغي نجفي (ت)
  آيات قرآن دلالتي بر اشتقاق زوجۀ آدم از او ندارد
  رواياتي كه دلالت دارد بر آنكه حوّا از ضلع چپ آدم آفريده شده، معتبر نيست..
  صراحت قرآن بر خلقت آدم از خاك.
  شرح حال مرحوم آية الله شيخ محمّد حسين مسجد شاهي (ت)
  نقد أبوالمجد بر فلسفۀ داروين.
  حرمت استعمال علامتهاي مختصّۀ به غير مسلمين (ت)
  مقالات و رسائل شبلي شميّل مصري در طرفداري از نظريّۀ نشو و ارتقاء
  أشعار شبلي شميّل دربارۀ رسول اكرم صلّي الله عليه وآله وسلّم.
  مقالات شبلي شميّل در جواب از شبهات و إشكالات كرومر به دين اسلام.
  بحث و إشكال در مورد فرضيّۀ داروين.
  فرضيّۀ داروين مستلزم اثبات نظريّۀ مادّيّين نيست..
  در حكمت متعاليه، آفريدن خدا از راه سنّت تكامل و يا از غير آن يكسان است..
  قائل شدن به خداي محصور در نظام مادّه، همان مادّيگري است..
  بر فرض پيدا شدن حلقۀ مفقوده، باز سنّت تكامل اثبات نميشود
  كلام ابن سينا در لزوم ممكن دانستن مطالبي كه بر امتناعش برهان اقامه نشده است..
  امكان ثبوتي و دليل اثباتي براي خلقت دفعي و إعجازي انسان.
  خلقت عيسي إعجازي بود، همانند خلقت آدم كه از خاك بود
  آياتي از قرآن در ردّ سه طائفه از مسيحيان كه به اُلوهيّت عيسي معتقد بودند.
  آيات قرآن، نظريّۀ ترانسفورميستها را دربارۀ آدم ردّ ميكند.
  اشكالات وارده بر بعضي از قائلين به تكامل، در بحث از آيات خلقت إعجازي عيسي..
  دلالت آية: وَ بَدَأَ خَلْقَ الإنسَـانِ مِن طِينٍ، بر سرشت آدم از گل.
  آية: ثُمَّ سَوَّيـهُ وَ نَفَخَ فِيهِ مِن رُوحِهِ، دلالت بر عقيدۀ تكامل ندارد
  آيات سورۀ مؤمنون به مثابۀ آيات سورۀ سجده، دلالت بر پيدايش آدم از خاك دارد
  آية: ثُمَّ جَعَلْنَـاهُ نُطْفَةً، دلالت بر خلقت آدم از عصارهاي از گل دارد
  استدلال بعضي از قائلين به تكامل، به آيات قرآن پايهاي ندارد
  استدلال واهي بعضي بر نظريّۀ نشو و ارتقاء، با تمسّك به آيات سورۀ مؤمنون.
  دانشمندان ژئولوژي، دليل مُتقني بر اتّصال اين نسل به امّتهاي گذشته ندارند.
  روايات وارده در اينكه خداوند قبل از آدم، دوره‌هائي از آدم آفريده است..
  مراد از آدم در قرآن، آدم شخصي است نه آدم نوعي..
  آيات قرآن كريم كه ظهور در شخصي بودن آدم دارند.
  ظاهر قرآن، نكاح اولاد آدم در ميان خودشان بوده است..
  حرمت نكاح خواهران و دختران فطري نيست، بلكه طبق مصالح مجتمع است..
  ردّ علاّمۀ طباطبائي قدَّس الله نفسَه، بر فرضيّۀ تبدّل انواع.
  مجموع ادلّۀ علوم طبيعي، تطوّر انواع را ثابت ميكند نه تبدّل را
  گفتار طبيعيّون در بازگشت عمر انسان به صدها ميليون سال پيش، پايۀ تحقيقي ندارد (ت)
  ردّ علاّمۀ طباطبائي (قدّه) بر مؤلّف كتاب «خلقت انسان» در نظريّۀ تبدّل انواع.
  ردّ بي‌اساس مؤلّفِ «خلقت انسان» گفتار استاد را در نظريّۀ تبدّل انواع.
  إشكالهاي كتاب «خلقت انسان» بر استادْ علاّمه بي‌اساس است..
  اشتباهات كتاب «خلقت انسان» در استناد به آيات قرآن.
  تشويش صاحب «خلقت انسان» در ردّ استاد علاّمه به دليل واهي..
  شخصي بودن آدم، دليل متقني است بر ردّ نظريّۀ تكامل.
  اتّهامات كتاب «خلقت انسان» به كتاب توراتِ موافق با قرآن.
  در توراتْ تحريف واقع شده، ولي جميع آن تحريف شده نيست..
  موارد تحريف شدۀ تورات مشخّص است؛ مانند آنچه دربارۀ علّت بيرون شدن آدم از بهشت آمده است (ت)
  تورات كتاب آسماني است، و در آن حكم خدا و هدايت و نور است..
  معناي «اسرائيليّات»، و غلط انداز بودن اين تعبير در روش تفسيري دفعي بودن خلقت آدم از گل.
  طريق تشخيص اسرائيليّات از روايات معتبره، صحّت سند روايت است..
  معرّفي إجمالي «تنقيح المقال» و برخي كتب رجالي ديگر (ت)
  عمل به روايت صحيحة السّند واجب است، گرچه مطابق با بعضي از مطالب تورات باشد.
  خطبۀ «نهج البلاغة» در خلقت آدم از گل.
  روايات ديگري دربارۀ خلقت آدم از گل.
  اشتباهات ديگر كتاب «خلقت انسان».
  استوار نبودن استدلال كتاب «خلقت انسان» به آيات قرآن.
  علاّمۀ طباطبائي به دو علّت، كلمۀ «ثُمّ» را در «ثُمَّ صَوَّرْنَـاكُمْ» براي تراخي ميدانند.
  اشتباهات مؤلّف كتاب «راه طيّ شده» در بعضي از مطالب آن.
  إشكال علاّمۀ طباطبائي بر كتاب «راه طيّ شده».
  الحِكمةُ ضآلّةُ المُؤمن (ت)
  إشكال اوّل: «أصالت و ابديّت دين إلهي و محدوديّت فهم بشري».
  بنا بر روش و ممشاي اين مقاله، از ثبات دين جز اسمي باقي نخواهد ماند
  علوم تجربي نميتواند تعبّد را از ميان بردارد
  ايمان به غيب و فرشتگان عالم عِلوي، شرط تقوي و رستگاري است..
  إشكال دوّم: «عظمت و تقدّم علوم اسلامي بر علوم امروزي».
  استعمال لفظ «قديم» و «جديد» از حربه‌هاي استعمار است..
  علوم و معارف اسلام مندرس نميشود
  آيات وارده در قرآن كريم كه بشر را تشويق به آموختن علم حكمت مينمايد
  برخي از روايات وارده در شأن حكمت (ت)
  تعريف و تمجيد اسلام از حكماي يونان، و نزول سوره لقمان.
  قيام فلاسفه إلهي يونان، عليه مادّيّون.
  ضرر غرب در عدم توجّه به توحيد و معارف و اخلاق، بواسطه ترك فلسفه إلهي..
  گفتار آلكسيس كارل در ضرر بشريّت بواسطه تمدّن و فرهنگ جديد
  حقّ بزرگ فلاسفه اسلام در پاسداري از توحيد و قرآن.
  مراتب علمي و عملي حكيم خواجه نصيرالدّين طوسي (ت)
  جمع كردن صدر المتأ لّهين بين عقل و شرع و شهود
  لزوم زنده داشتن تدريس «أسفار أربعه» در حوزه‌هاي علميّه.
  تهيدستي فلسفۀ غرب و فلاسفۀ غربي..
  قول به عدم احتياج به علوم عقليّه، همانند قول عمر: «حَسْبُنا كتابُ الله» است..
  اهتمام شديد حوزه نجف در تدريس فلسفه و عرفان.
  عبارات مقاله بسط و قبض تئوريك شريعت در ردّ فلسفه إلهي..
  بحث در إلهيّات و فلسفه ما بعد الطّبيعة، ربطي به بحث در طبيعيّات ندارد
  فلسفه مابعدالطّبيعة بر اساس قواعد ثابت منطقي است و طبيعيّات اثري در آن ندارد
  اشكال وارد بر صاحب مقاله، در جدا كردن وظائف طبيعت از ماوراي طبيعت..
  علماءِ اسلام، برجسته ترين دانشمندان، و پدران علوم طبيعي هستند
  جابر بن حيّان، ذوالنّون مصري و أبو زكريّاي رازي، پايه گذاران علم شيمي هستند
  گفتار عبدالحليم جُندي در كتاب «الإمام جعفرٌ الصّادق» دربارۀ تأسيس آن حضرت علوم اسلامي را (ت)
  پيشگامي مسلمين و عظمت آنان در علم فيزيك..
  تبرّز و ظهور أبوريحان بيروني، در مسائل فيزيك و هيئت و نجوم
  ترازوي أبوريحان بيروني، و تحقيقات او درباره چاه آرتزين.
  عبدالحليم جندي: تمام علوم اصلي اروپا به امام جعفر صادق عليه السّلام منتهي ميگردد (ت)
  قانون ظروف مرتبطه در علم فيزيك، كشف أبوريحان است..
  نبوغ أبوريحان در فلكيّات و علم نجوم
  مزيّت علوم اسلامي و مسلمين در طريقۀ علمي خود (ت)
  اصول علم نقشه كشي از ابتكارهاي أبوريحان است..
  أبوريحان قائل به سكون زمين نبوده است..
  استخراج جَيب (سينوس) يك درجه، از اكتشافات أبوريحان است..
  اكتشافات جديد أبوريحان در مسائل رياضي و هيئت..
  برتري مسلمين در علوم، به جهت «اسلوب تجربي» آنان بود (ت)
  خواجه نصيرالدّين طوسي: مدوِّن زيج إيلخاني..
  تأثير علوم و فرهنگ و تمدّن اسلام در علوم اروپائي(ت)
  تقدّم مسلمين در علم طبّ و داروسازي..
  فوائد و مزاياي طبّ قديم و ضررهاي پزشكي امروز.
  مضرّات پزشكي جديد كه بر اساس تكنولوژي امروز ترتيب يافته است..
  اختراع دستگاه‌هاي جديد در پزشكي، از حذاقت طبيب ميكاهد
  إشكال سوّم: «اساس حوزه‌هاي علميّه بر قرآن و عرفان است».
  مطلب أوّل: مراد و مقصود از علمي كه در اسلام بدان توصيه شده است كدام است؟.
  مدّت عمر انسان محدود است و بايد صرف آموختن علم مفيد كند
  اللَهُمَّ إنّي أَعوذُ بِكَ مِن عِلمٍ لا يَنفَعُ.
  وسعت علوم موجب انتخاب بهترين آنهاست..
  لزوم تحصيل علوم أهمّ و ترك علوم مهمّه، به ضرورت تنگي وقت..
  مراد از علم نافع و علمي كه شارع بدان ترغيب نموده است..
  إنّمَا الْعِلمُ ثَلاثةٌ: ءَايةٌ مُحْكَمَةٌ، أَوْ فَريضَةٌ عادِلَةٌ، أَوْ سُنَّةٌ قآئِمَة.
  اشرف و افضل علوم، علم معرفة الله است..
  «اي دل به هرزه دانش و عمرت به باد رفت».
  علوم طبيعي، حسّي و خيالي بوده و در آنها اثري از تكامل نفس نيست..
  توسعه علوم تجربي بدون ربط با خدا، بر ضرر بشريّت است..
  آلكسيس كارل: رهروان طريق دانش از پيش نميدانند به كجا كشانده ميشوند!
  مطلب دوّم: حوزه‌هاي علميّه بر چه اساس تشكيل شده است؟.
  علّت تشكيل حوزه‌هاي علميّه دينيّه، وصول به اهداف عاليه قرآن بوده است..
  علّت تأسيس دانشسراي عالي و دانشكدۀ إلهيّات و معقول و منقول، مبارزه با حوزۀ علميّه بود
  خواسته استعمار، از ميان رفتن قرآن است..
  مطلب سوّم: انتظار حوزه علميّه از مربيّان و گردانندگان آن چيست؟.
  حوزههاي علميّه براي تربيت فقيه عارف بالله است..
  علوم دينيّه بايستي براي راهيابي به عرفان خداوند باشد تا دل از انوار إلهي منوَّر گردد
  لا يَحِلُّ الْفُتْيا لِمَن لا يَسْتَفْتِي مِنَ اللهِ عَزَّوجَلَّ بِصَفآءِ سِرِّه
  علم مجازي همچون ناودانِ سوراخ است، و علم حقيقي همچون آب حيات..
  روايات دربارۀ صاحبان علوم ظاهري و مجازي..
  «كليد گنج سعادت قبول اهل دل است».
  إشكال چهارم: «إعراض روشنفكران از مباني اسلامي، در اثر فرهنگ خارجي».
  پاسخ گفتار مقاله بسط و قبض، گفتار مؤلّف كتاب «راه طيّ شده» است..
  علوم و معارف اسلامي در عصر مشروطيّت و بعد از آن، در حدّ كمال بوده است..
  إشكال پنجم: «مجاز و استعارۀ قرآن، عين صدق و بلاغت است».
  إشكال بر صاحب مقاله، عدم فرق ميان مجاز و دروغ است..
  بحث دربارۀ معناي حقيقي و مجازي، و صدق و كذب..
  تعريف و أقسام استعاره (ت)
  استعمال لفظ در معناي مجازي كمتر از استعمال آن در معناي حقيقي نيست..
  كلمات أعلامِ از محقّقين دربارۀ مجازات قرآن.
  كنايه و مجاز، بليغ‌تر از تصريح و حقيقت هستند
  نسبت ميان حقيقت و مجاز با صدق و كذب، عموم و خصوص من وجه است..
  كلام و إشكال در فهم صاحب مقاله از مجازات قرآن.
  شواهدي از سكّاكي در استعمال أفعال در معناي مجازيِ: ارادۀ افعال.
  در بعضي از موارد، حمل لفظ بر معناي حقيقي بعيدتر است از معناي مجازي..
  إشكال ششم: «تعدّي از ظهورات قرآن، إسقاط حجّيّت قرآنست».
  تفسير «پرتوي از قرآن» جن زدگي را به بيماري صرع و يا ميكربي تفسير نموده است..
  تفسير و توجيهي كه براي «يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَـانُ مِنَ الْمَسِّ» نموده‌اند
  نواحي چهارگانۀ إشكال بر صاحب مقاله در اين مبحث..
  ناحيۀ اوّل: كشف پزشكي توان نفي علل ماوراء طبيعت، و يا مقابلۀ با ظاهر قرآن را ندارد
  صاحب تفسير «المَنار» تأثير جنّ را در مرض صرع انكار دارد
  شيطانزدگي إجمالاً در مورد جنون متحقّق است..
  إشكال استاد علاّمۀ طباطبائي بر آنكه: استناد جنون به خدا إشكال دارد
  گفتار صاحب تفسير «روح المعاني» دربارۀ مسّ شيطان، قريب به نظريّۀ علاّمه است..
  استشهادات تفسير «روح المعاني» بر تخبّط از شيطان و جنزدگي..
  آيۀ «وَ مَا كَانَ لِيَ عَلَيْكُم مِن سُلْطَـانٍ» دليل بر عدم تخبّط انسان از مسّ شيطان نيست..
  ناحيۀ دوّم: قرآن ميگويد: انس و جنّ دو گروه با شعور و قابل خطاب و تفهيمند
  انسان و جنّ، دو موجود مادّي و داراي پيامبر مشتركي از انسان هستند
  شرح حال جنّ، در سورۀ جنّ از قرآن كريم
  آيات قرآن راجع به اسلام و كفر جنّيان.
  به تمام افراد جنّ مثل انسان تكليف ميشود؛ و جهنّم و بهشت پاداش عمل است..
  انسان از جنّ قويتر است؛ لهذا پيامبر جنّيان از انسان است..
  مفسّر قرآن بايد عارف به لسان قرآن باشد
  مفسّر عاليقدر اسلام: علاّمۀ طباطبائي در شهرهاي عرب مشهورتر است از ايران.
  پناه بردن به خدا از شرّ وسوسه‌هاي شياطين جنّي و إنسيّ..
  تعويذ رسول الله صلّي الله عليه وآله وسلّم به معوِّذتين و آية الكرسيّ..
  نمونه‌هائي از مشاهدۀ خارجي جنّيان در زمان ما
  داستان إحضار جنّ توسّط آقاي بحريني در محضر حضرت علاّمۀ طباطبائي (قدّه)
  مشاهدۀ آثار جنّيان در مشهد مقدّس توسّط آية الله حاج شيخ محمّد كاظم دامغاني..
  ناحيۀ سوّم: حجّيّت ظهورات قرآن بنابر ا صل عقلائي غير قابل ترديد
  مَن فَسَّرَ الْقُرءانَ بِرَأيِهِ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النّارِ.
  روايات وارده در عدم جواز تفسير به رأي، فوق حدّ تواتر است..
  ناحيۀ چهارم: تأويل و توجيه علوم غيبيّه، در اصل همان روح مكتب مادّيّون است..
  حكمت و عرفان و شرع، همگي از يك منبع‌اند و متّفقاً دلالت بر يك چيز دارند
  إشكال هفتم: «برهان علاّمۀ طباطبائي در استناد علل طبيعي به علل مجرّده».
  كلام استاد علاّمۀ طباطبائي در وجود سلسله علل طوليّه بين خداوند و موجودات طبيعيّه.
  إشكال صاحب مقاله بر گفتار حضرت استاد علاّمۀ طباطبائي (قدّه)
  جهات عديدۀ إشكال بر صاحب مقاله.
  جهت اوّل: حقّانيّتِ حقّ، مشروط به پذيرش همگان و نداشتن مخالف نيست..
  كلام استوار، گفتاري است كه بر اصل برهان و اوّليّات پيريزي شود
  جهت دوّم: علل طوليّه در حوادث، مستفاد از آيات قرآن است..
  قرآن براي حوادث، علل طبيعي قائل است و همه را مستند به خدا ميداند
  قرآن، علل طبيعيّه را در تحت علل مجرّده و مستند به آنها ميداند
  تمام امور و حوادث در تحت نظر و تدبير فرشتگان است به امر خداوند
  ملائكه‌اي كه قرآن كريم نسبت تدبير امور را به آنها ميدهد
  أصناف فرشتگان مأمور به شؤون مختلف جهان، و تفسير «وَ النَّـازِعَـاتِ غَرْقًا ».
  ملائكه واسطۀ بين خداوند و مخلوقات هستند در بدء و عود
  وجود ملائكه عنوان وساطت بين خدا و خلق را دارد، بدون منافات با استناد به علل مادّيّه.
  فرشتگان، واسطۀ محضه هستند؛ و در عمل هيچگونه استقلال و استكبار ندارند
  بين وساطت ملائكه در تدبير امور و بين عبادت و تسبيح آنان تنافي نيست..
  تفسير «وَ الصَّـافَّـاتِ صَفًّا» كه مراد ملائكۀ وحي هستند
  مراد از «وَ الْمُرْسَلَـاتِ عُرْفًا» نيز ملائكۀ وحي ميباشند
  وظائف و شؤون ديگر ملائكۀ سماوي، در تعبيرات قرآن كريم
  معاونت فرشتگان در غزوۀ بدر، و در قضيّۀ افشاء سرّ رسول الله صلّي الله عليه وآله وسلّم
  كيفيّت تمثّل ملائكه بر حسب اختلاف اذهان، مختلف است..
  جهت سوّم: منطق قويم و مقدّمات برهاني شخص حكيم، براي همه الزام آور است..
  سرباز زدن از اصول عقليّۀ برهانيّه، اعتراف به جهالت و كوردلي است..
  إشكال هشتم: «منطق قرآن، حجّيّت عقل و يقين است نه فرضيّه‌هاي وهمي».
  إشكال صاحب مقاله بر علاّم? طباطبائي (قدّه) در حفظ ظاهر شرع و تقديم آن بر فرضيّه‌هاي علمي..
  تجربيّات علمي، تكامل انواع را نشان ميدهد؛ نه تطوّر و تبدّلشان را
  تئوريها تا با ادلّۀ مُتقنه به ثبوت نرسند فرضيّه‌اند نه قانون.
  قطع و يقين، ذاتاً حجّت است؛ و عقل امر به پيروي از آن دارد
  عقل قبل از شرع حجّت است؛ و خدا دو حجّت دارد
  روايات وارده در تقدّم عقل بر شرع..
  عقل، اوّلين حجّت ميان خدا و بندگان است..
  حجّت خدا بر بندگان، پيغمبر است و حجّت در ميان بندگان و خدا، عقل.
  روايت نفيس حضرت موسي بن جعفر عليهما السّلام در حجّيّت عقل.
  تتمّۀ روايت حضرت در أفضليّت عقل: ما عُبِدَ اللهُ بِشَيءٍ أفضَلَ مِنَ العَقلِ.
  شرح و تفسير بعضي از فقرات حديث..
  شخص حكيم و واقعگرا، عقل و يقين را به فرضيّه‌هاي غير برهاني نميفروشد
  إشكال نهم: «فطرت، راه تكويني كمال؛ و أحكام فطري رسانندۀ به كمالند».
  عدم فهم معناي فطرت و فطري بودن أحكام، در مقالۀ بسط و قبض تئوريك شريعت..
  معناي فطري بودن أحكام دين مقدّس اسلام
  تفسير آية: فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا
  تفسير علاّمۀ طباطبائي قدَّس اللهُ سرَّه، مراحل فطرت را در سنّت ديني..
  معني و مراد از فطرت بنابر تفسير حضرت علاّمۀ طباطبائي قدَّس اللهُ سرَّه، در بحث مستقلّ «الميزان».
  تمام موجودات بسوي غايت و كمال نوعي خود در حركتند
  سير كمالي انسان، ضرورةً در اجتماع متحقّق ميگردد
  مردم بر اثر عقائد مختلفه أحكام و سنّتهاي متفاوتي را پيريزي ميكنند
  عالم تشريع و شريعت بايد منطبق بر عالم تكوين و فطرت باشد
  مراد از فطرت و اسلام و دين الله و سبيل الله، نزد علاّمۀ طباطبائي (قدّه)
  أحكام شرع گرچه اعتباري هستند ولي بر اساس عقل و وصول انسان به كمال هستند
  عمل لواط خلاف فطرت انسان، و در جميع شرايع حرام است..
  در سنّت تكوين و فطرت، هرگونه آميزش از غير طريق زناشوئي ممنوع است..
  ردّ فتواي مشهور مالكيّه، به آياتي است كه دربارۀ قوم لوط وارد شده است..
  وقاحت و قباحت وطي زنان از غير محلّ توالد و تناسل.
  «فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَ نَّي' شِئْتُمْ» دلالت بر جواز وطي زنان از غير محلّ تناسل ندارد
  ايجاد امراض مهلكه از جمله ايدز در نتيجۀ آميزش غير مشروع..
  زنا همچون لواط، خلاف فطرت و ممنوع است..
  غيرت بر ناموس و محافظت زنان و حجاب بانوان، از احكام اوّليّه است..
  أشعار وافي عراقي دربارۀ غيرت مردان و حجاب بانوان.
  شراب خوردن ضدّ حكم فطرت و عقل مستقلّ و شرع قويم است..
  صراحت آيات كريمۀ قرآن بر حرمت شرب خمر.
  رباخواري از مصاديق روشن أحكام ضدّ فطرت است..
  عبارات اكيد و شديد قرآن مجيد در حرمت ربا
  شرح نفيس علاّمه آية الله طباطبائي در پيرامون ربا و آيۀ ربا
  إفادات علاّمۀ طباطبائي در عموميّت مفاد «فَلَهُ مَا سَلَفَ وَ أَمْرُهُوا إِلَي اللَهِ».
  لطائف آيات وارده در حرمت ربا به نظر آية الله علاّمۀ طباطبائي (قدّه)
  فطرت، راه تكويني هر انسان به سوي كمال مطلوب خود ميباشد
  بحث متين علاّمۀ طباطبائي (قدّه) در ملاك تشخيص أحكام فطرت و مسائل فطريّه.
  «تنبيهات»؛ تنبيه اوّل: وصول به جزئيّات أحكام فطرت براي عامّۀ بشر غير مقدور است..
  عقل، أحكام كلّي فطرت را ادراك ميكند
  تنبيه دوّم: فطرت، مطابق با عقل انساني است نه عقل حيواني..
  تنبيه سوّم: دو قاعدۀ ملازمۀ بين أحكام عقليّه و شرعيّه، در أحكام فطري نيز صادقاند
  تنبيه چهارم: أحكام اضطراريّه همانند غير آنها فطري هستند
  جميع أحكام اوّليّه و ثانويّۀ اضطراريّه، أحكام فطرت محسوب ميشوند
  تنبيه پنجم: فرق حقيقت علم و اخلاق، فرق امور حقيقيّه و اعتباريّه است..
  مطالب صاحب مقالۀ بسط و قبض در كتاب «دانش و ارزش».
  إشكال صاحب مقاله بر حضرت علاّمه در خلط ميان «هست» و «بايد».
  مطالب كتاب «دانش و ارزش» در بيان عبارات حضرت علاّمۀ طباطبائي (قدّه) دربارۀ ادراكات اعتباري..
  إشكال مؤلّف كتاب «دانش و ارزش» بر علاّمه، ناشي از عدم فهم معناي «اعتباري» است..
  تشريح و تحقيق در معناي اعتباريّات و قيامشان به حقائق..
  در نزدعلاّمه، هر اعتباري بر حقيقتي استوار است..
  امور اعتباريّه محلّشان ذهن است ولي حكايت از خارج ميكنند
  حقائق خارجيّه، در امور اعتباريّۀ ذهنيّه مؤثّر هستند
  خبط مؤلّف «دانش و ارزش» در عدم حجّيّت قياسي كه بر پايۀ برهان عقلي باشد
  تنبيه ششم: موضوع اوّل: تفسير نادرست آيۀ فطرت، از مؤلّف «دانش و ارزش».
  عقل مستقلّ، حكم به لزوم متابعت از فطرت مينمايد
  معناي فطرت، بنابر اصل اشتقاق لغت عرب..
  كلام اساطين عربيّت: راغب و ابن أثير و زمخشري در معناي فطرت..
  در امور اعتباري، فرقي بين «بايدها» و «نبايدها» نيست..
  موضوع دوّم: ادّعاي مؤلّف «دانش و ارزش» مبني بر عدم استنتاج بايدها و نبايدهاي قرآن از مسائل علمي..
  اخلاقيّاتي در قرآن كريم كه مستند به مسائل علمي است..
  تفاوت مرد و زن در أحكام و تكاليف، بر اساس اختلاف سازمان وجودي و طبيعي آنهاست..
  خبط و مغالطۀ صاحب كتاب «دانش و ارزش» در سبب اختلاف حقوق مرد و زن.
  إشكال دهم: «نظريّۀ تبدّل انواع، صرف فرضيّه بوده و دليل قطعي ندارد».
  صاحب مقالۀ بسط و قبض تئوريك شريعت، قائل به مذهب داروين است..
  نظريّۀ تكامل در انواع، فرضيّه‌اي است كه به ثبوت علمي نرسيده است..
  داروين در ارائه منتهي شدن انسان به بوزينه دليل قطعي ندارد
  آنچه در نزد مسلمين از مشابهت بين انسان و بوزينه ثابت است، بيشتر از آنستكه از داروين نقل شده است؛ ب
  بيان حضرت صادق عليه السّلام در «توحيد مفضّل» در شگفتي خلقت بوزينه.
  در اشتراكات بوزينه با انسان، بنا به نقل «حيوة الحيوان» دَميري..
  «أبوقَيس» ميمون يزيد (ت)
  شخص حكيم و واقعگرا، عقل و يقين را به فرضيّههاي غير برهاني نميفروشد
  مطايبه مؤلّف با كسي كه قائل به انتهاء نسل بشر به ميمون بود
  در مقاله بسط و قبض به قرآن كريم و حجّيّت آن و ابدي بودن آن ايراد شده است..
  كتاب «آيات شيطاني» و نوشته‌هائي نظير «مقالۀ بسط و قبض» از يك چشمه آب ميخورند
  از تحريف ظاهر قرآن بدتر، تحريف معني و مراد آنست..
  احتجاج قيس بن سعد بن عبادة با معاويه در مدينه.
  برشمردن قيس براي معاويه، فضائل أميرالمؤمنين عليه السّلام را
  غضب نمودن معاويه و امرنمودن او به سبّ أميرالمؤمنين عليه السّلام
  بحث ابن عبّاس با معاويه در مدينه درباره حجّيّت قرآن.
  والي ساختن معاويه، زياد را بر عراقين، و سخت شدن امر بر شيعيان.
  بني اُميّه قيامشان براي از ريشه بركندن قرآن بوده است..
  «تو مترس از نسخ دين اي مصطفي».
  خداوند براي هر پيغمبري در راه رسيدن به مقصود، مشكلاتي ايجاد مينموده است..
  قرآن و پاسداران آن، أبدي هستند
  حكومت يزيد استبداد محض، و براي هدم قرآن بود
  به منجنيق بستن مسجد الحرام توسّط لشكريان يزيد (ت)
  اهتمام شديد يزيد در رواج منكرات و إشاعۀ فحشاء.
  أشعار يزيد در مدينه در وصف شراب، در حضور امام حسين عليه السّلام
  أشعار كفر آميز يزيد در هجاء رسول الله و تمسخر به يوم المعاد
  زدن يزيد با چوب بر دندانهاي سيّد الشّهداء عليه السّلام، و اعتراض أبو بَرزة أسلمي..
  مسلم بن عقبة سه روز مدينه را بر لشكريان يزيد مباح كرد (ت)
  يزيد هم طبق منطق عمر، حقّانيّت را بر اصل قدرت و شمشير ميداند
  تكريم و تعظيم يزيد از عبيدالله بن زياد لعنة الله عليهما
  تمثّل يزيد به ابيات ابن زِبَعْرَي، صريح در كفر اوست..
  گفتار يزيد و عمرو بن سعيد صريح است در كشته شدن امام حسين از روي كينۀ جاهليّت..
  جنايات معاويه و يزيد، و واقعۀ حرّه (ت)
  كلمات و گفتار دختر عقيل بن أبيطالب پس از شنيدن خبر شهادت سيّد الشّهداء عليه السّلام
  هدف معاويه و يزيد و حزب آنها از متابعانشان در دنيا، هدم شرف قرآن است..
  كلام بيروني در علّت كوبيدن بني اُميّه، شكل نعل اسب را بر در منازل خود
  كلام عِماره (فقيه يمني) در عداوت بني اُميّه با آل رسول.
  كلمات برير بن خضير با عبدالله بن سمير، در شب عاشورا
  خواندن سر بريدۀ امام حسين عليه السّلام بر بالاي نيزه، آيۀ كهف را
  نامۀ شيخ صدوق در جواب سلطان ركن الدّولة، دربارۀ تلاوت رأس مطهّر (ت)
  اشعار مراثي حجّة الإسلام نيّر در عظمت بُراق عشق أباعبدالله الحسين عليه السّلام

کلیه حقوق در انحصارپرتال متقین میباشد. استفاده از مطالب با ذکر منبع بلامانع است

© 2008 All rights Reserved. www.Motaghin.com


Links | Login | SiteMap | ContactUs | Home
عربی فارسی انگلیسی